فصل 12 – خون و ايمني

فصل 12 – خون و ايمني

همه ي جانداران براي زنده ماندن بايد مواد لازم را از محيط اطراف خود بگيرند و مواد زايد را به آن پس بدهند. جانوراني كه دستگاه گردش خون دارند، صاحب مايعي به نام خونند كه مواد لازم را به سلول هايشان مي رساند و مواد زايد از آن ها دوري كند.

 

  تركيب خون :

خون يك نوع بافت است و از سلول و مايع بين سلولي تشكيل شده است. مايع بين سلولي خون پلاسما نام دارد. سلول هاي خون به صورت جدا از هم در پلاسما شناورند. اگر چه خون مايعي قرمز رنگ به نظر مي رسد، ولي قسمت مايع آن (پلاسما) زرد رنگ بوده و رنگ خون به خاطر گلبول هاي قرمز است كه تعدادشان نسبت به بقيه ي سلول هاي خون بسيار بيشتر است.

 

 

  كار خون :

خون مايعي است كه مواد جديد را براي سلول،‌تأمين و مواد زائد از آن دور مي كند. در حقيقت خون، محيط داخلي بدن را يكنواخت نگه مي دارد. در بدن ما،‌سلولي وجود ندارد كه فاصله ي آن از رگ خوني بيش از 10/1 ميلي متر باشد. خون در بدن ما چندين كار مختلف انجام مي دهد.  

 

  1 – انتقال مواد : خون در انتقال مواد چند كار مهم انجام مي دهد:

الف – مواد غذايي را از دستگاه گوارش جذب مي كند. اين مواد پس از كنترل ، به وسيله خون حل مي شوند و به تمام قسمت هاي بدن مي رسند.
ب – اكسيژن را از شش ها گرفته و به سلول ها مي رساند.
ج – مواد زايد سلول هاي بدن، مانند كربن دي اكسيد و اوره را مي گيرد، و ازآن ها دور مي كند،‌اوره ماده ي سمي است كه در نتيجه استفاده بدن از پروتئين بوجود مي آيد.
د – بعضي از سلول ها موادي به نام هورمون ترشح مي كنند كه بايد به سلول هاي منطقه اي ديگري از بدن برسد. خون وظيفه جا به جا كردن هورمون ها را به عهده دارد.  

 

  2 – تنظيم دما : خون در ضمن عبور از قسمتهاي گرم بدن، مثلاً ماهيچه ها، گرما را مي گيرد و آن را به قسمت هاي سرد (مانند پاها،گوش و غيره) مي رساند.
3 – وظايف دفاعي : خون به وسيله مواد و سلول هايش با عوامل بيماريزا مثل ميكروب ها مقابله مي كند.

 

  انعقاد خون :

پلاكت ها در محل هايي از بدن كه زخم ايجاد شده است جمع مي شوند و با ساختن رشته هايي تور مانند خونريزي را متوقف مي كنند. گلبول ها به اين رشته چسبيده و لخته خون را تشكيل مي دهند. اين عمل كه باعث توقف خونريزي مي شود،‌انعقاد خون است .
وتامين k كليسم به انعقاد خون كمك مي كنند . ماده ي زرد رنگي كه روي لخته خون جمع مي شود سرم نام دارد.

 

 

  گروههاي خوني :

خون همه ي افراد شبيه به هم نيست. زيرا تركيباتي كه در خون آنها وجود دارد با يكديگر متفاوت است. به همين دليل اگر خون دو نفر را كه از دو نوع سازگار است. با هم مخلوط كنند مخلوط منعقد مي شود. اگر هنگام ا نتقال خون از يك شخص به شخص ديگر چنين اتفاقي بيفتد، مشخص گيرنده ممكن است جان خود را از دست بدهد. به همين سبب پزشكان بايد قبل از تزريق خون شخص ديگري به بيمار، از سازگار بودن خون خرد دهنده و خرد گيرنده مطمئن شوند.
گروههاي خوني افراد مختلف را به چهار دسته ي A،B،O، AB دسته بندي مي كنند.  

 

  گلبول هاي سفيد و ايمني بدن :

بدن انسان همواره در معرض هجوم ميكروب ها و ساير عوامل بيماريزا قرار دارد. اما براي مقابله با آن ها،‌از روش هاي مختلفي استفاده مي كند. بدن ابتدا سعي مي كند جلوي ورودشان را بگيرد . وجود پوست سالم ،عطسه و سرفه، برخي از توانايي هاي بدن براي جلوگيري از ورود عوامل بيماريزاست. اگر ميكروبي بتواند از اين سدها عبور كند، با گلبول هاي سفيد روبرو مي شودكه واحدهاي متحرك ايمني بدن هستند. اين سلول ها بدنبال عوامل بيگانه رفته و آنها را نابود مي كنند.
برخي از گلبول هاي سفيد مي توانند عوامل مهاجم را در برگرفته و از بين ببرند.
بخشي از پيكر اين سلول هاي بيگانه خوار به صورت بازوهايي در مي آيد كه ميكروب را به درون سلول مي كشند. اين سلول ها كارهاي ديگري نيز مي توانند انجام دهند. بعضي از اين نوع گلبول هاي سفيد مي توانند از رگ ها خارج شوند.

 

گروه ديگري از گلبول هاي سفيد موادي به نام پادتن ترشح مي كنند. اين مواد كه براي هر ميكروبي به طور اختصاصي توليد مي شوند ميكروب را از بين مي برند.
عده اي ديگر از گلبول هاي سفيد ،‌تنظيم فعاليت ايمني را برعهده داشته و كارهاي گوناگوني انجام مي دهند. اين سلول ها مي توانند حضور ميكروب ها و عوامل بيگانه در بدن را به ساير گلبول هاي سفيد اطلاع دهند. از طرف ديگر مي توانند ميكروب ها را گرفته، آن ها را بكشند يا به گلبول سفيد ديگري تحويل دهند. نقش اين نوع سلول ها در ايمني بدن بسيار مهم است. ويروس ايدز مي تواند اين نوع سلول ها را از بين ببرد. به همين دليل فرد مبتلا به تدريج ايمني بدن خود را از دست داده و بسيار آسيب پذير مي شود.  

 

  سؤال از متن فصل 12
1 – بخش هاي مهم خون كدامند؟

پلاسما، سلولهاي موجود در پلاسما  

 

  2 – سلول هاي موجود در پلاسماي خون كدامند؟

گلبول هاي قرمز – گلبول هاي سفيد - پلاكت ها  

 

  3 – عامل قرمزي رنگ خون چيست و در كجا قرار دارد؟

هموگلوبين است كهدرون گلبول هاي قرمزقرار دارد.  

 

  4 – كار گلبول هاي سفيد چيست؟ و كار خود را چگونه انجام مي دهند؟

دفاع از بدن در برابر ميكروب هاست كه به دو طريق با ميكروب ها مبارزه مي كنند يا آن ها را مي خورند يا ماده اي ترشح مي كنند بنام پادتن كه از فعاليت ميكروب ها جلوگيري مي كند.  

 

  5 – وظايف خون در بدن را بنويسيد.

الف) وسيله انتقال مواد
ب) ثابت نگهداشتن دماي بدن
ج) رابطه بين سلول ها
د) دفاع از بدن در برابر ميكروب ها  

 

  6 – اگر خون گروه A را به گروه B تزريق كنيم چه مي شود؟ چرا؟

خون گيرنده لخته شده و موجب مرگ او مي شود زيرا در خون A ماده ضد B وجود دارد و آن را لخته مي كند.

7 – ويروس ايدز چه تأثيري بر دستگاه ايمني بدن مي گذارد؟
ويروس ايدز سلول هاي ايمني بدن را از بين مي برد. به همين دليل فرد مبتلا به تدريج ايمني بدن خود را از دست داده و بسيار آسيب پذير مي شود.

فصل 13 – گردش مواد

سلول ها در جانداران پرسلولي، به صورت فشرده قرار گرفته اند. در اين صورت، مشكلي كه براي سلول هاي دور از محيط بيرون پيش مي آيد. عدم دسترسي آن ها به مواد لازم و ناتواني در دور كردن مواد زايد از خود است . به همين علت ، گياهان و جانوران ناچار بوده اند اين مشكل را به شكل خاصي حل كنند.

  قلب :

قلب مانند تلمبه اي خون را به گردش در مي آورد. هر تلمبه يك ورودي ويك خروجي دارد. قلب در حقيقت دو تلمبه ي مجار هم است. يك تلمبه ي قلب، خون داراي كربن دي اكسيد را از بدن شش ها و ديگري خون داراي اكسيژن را به همه ي سلول هاي بدن مي رساند.

 

  تفسير كنيد :
قلب بطور منظم منقبض و ضبط مي شود. اين عمل را ضربان قلب مي گويند. در هر ضربان خون به قلب وارد و از آن خارج مي شود. اين چرخه مراحل يك ضربان قلب را نشان مي دهد.

مراحل ضربان قلب شامل انقباض دهليزها و انقباض بطن ها و استراحت است كه بطور متوسط در هشت دهم ثانيه انجام مي گيرد، با انقباض دهليزها خون از راه دريچه هاي يك طرفه كننده بين دهليز و بطن وارد بطن ها مي شود چون اين كار نيروي زيادي نمي خواهد و ديواره دهليزها چندان ... و قوي نيست و در عوض هنگام انقباض بطن خون بايد به همه جاي بدن برسد براي اين كار بايد با فشار وارد سرخرگ آئورت و ششي شود و در هنگام استراحت همه از دو سياهرگ بزرگ بالايي و پائيني خون از اندام ها وارد قلب مي شود.  

  مشاهده كنيد
الف) ديواره ي كدام حفره ي قلب قطورتر است ؟ چرا؟
ب) سرخرگ ها و سياهرگ هاي متصل به قلب، چه تفاوت ساختماني دارند؟
ج) دريچه هاي بين دهليز و بطن چگونه عمل مي كنند؟

- ديواره بطن ها از دهليزها قطورتر است. علت اين است كه بايد فشار خون را به خارج از قلب انتقال دهند.
- ديواره سرخرگ ها قطورتر است و مانند شيلنگ آب لوله اي هستند اما ديواره سياه رگها نازكتر و هنگام خالي بودن مثل تيوپ دوچرخه به هم مي رسد.
موجب يك طرفه كردن حركت خون از دهليزها به بطن ها مي شوند.  

  انتقال و تبادل مواد :

رگ ها مسير حركت خون هستند. در دستگاه گردش خون سه نوع رگ وجود دارد كه ويژه ي انتقال و تبادل مواد هستند:
سرخرگ ها :
خون را از قلب به اندام ها مي برند و ديواره ي آن ها مكنت و ماهيچه اي است.

سياهرگ :
خون را از اندام ها به قلب بر مي گردانند و ديواره ي آنها نازك است.

مويرگ :
خون را در اندام ها توزيع مي كنند و باعث تبادل مواد بين خون و سلول ها مي شوند.

وقتي كه سرخرگ وارد اندامي شود، مانند ريشه گياه ،‌منشعب مي شود و در آخر به رگهاي بسيار باريكي تبديل مي شود كه به ديواره ي آنها بسيار نازك است و فقط يك لايه سلول پهن شده دارد. به اين گونه رگ ها،‌مويرگ گفته مي شود. مويرگ ها كاملاً به سلول هاي بدن نزديك مي شوند. سپس به صورت سياهرگ كوچك و بعد سياهرگ بزرگ در آيند.

 

براي تبادل مواد بين خون و سلول ها، بخشي از مواد محلول در پلاسما از ديواره ي مويرگ و فاصله بين سلول هاي آن به بيرون نفوذ مي كند. مثلاً غذا و اكسيژن از داخل مويرگ به كنار سلول ها ميرسند و در عوض،‌مواد زايد و كربن دي اكسيد از سلول به مويرگ مي آيند.  

  ادامه فصل 13 - لنف

خوني كه داخل سياهرگ جاري است. معمولاً غليظ تر از خوني است كه در سرخرگ جريان دارد،‌زيرا مقداري از پلاسماي خود را در حين عبور از مويرگ ها از دست داده است. اكنون ببينيم پلاسما يا مايعي كه از مويرگ خارج مي شود چه مي شود؟ اين مايع را رگ هاي لنفي جمع آوري مي كنند. رگ هاي لنفي قسمت هاي مختلف بدن ،‌در بالا و نزديك قلب به يكي از بزرگ سياهرگ هاي آن متصل مي شوند و مواد خود را كه لنف نام دارد، دوباره به داخل خون مي ريزند.

  وظايف لنف :

لنف به مايعي گفته مي شود در رگ هاي لنفي جريان دارد. اين مايع كارهاي مختلفي را در بدن انجام مي دهد.  

  1- جمع آوري مايع بين سلولي :

مويرگ ها، پلاسما و مواد زايد نياز سلول ها را به درون بافت ها ترشح مي كنند تا مواد غذايي را به سلول ها رسانده و مواد زايد را بگيرند. مويرگ هاي لنفي بخشي از اين مايع را جمع آوري مي كنند تا به خون برگردانند.

 

  2 – جذب مولكول هاي چربي از ديواره ي روده : اين مولكول ها كه بزرگترند ،‌جذب رگ هاي لنفي داخل پرزهاي روده شده و سپس وارد جريان خون مي شوند.
3 – توليد ، ذخيره و جابجايي گروهي از گلبول سفيد : اين سلول ها كه دفاع از بدن را به عهده دارند. خون و لنف مستقر بوده و با ميكروب ها مبارزه مي كنند.

  آزمايش كنيد :
1 – سرعت عبور خون در رگ هاي با قطر متفاوت چگونه است؟
2 – آيا جريان خون در رگ ها يك طرف است يا دو طرفه ؟
3 – حركت گلبول هاي قرمز از درون مويرگ ها چگونه است ؟

- هر چه قطر زيادتر باشد خون سريعتر حركت مي كند.
- هميشه يك طرفه است
- چون مويرگ ها بسيار نازك هستند حركت بسيار كند و گلبولهاي بصورت يك رديفي حركت مي كنند.  

  گردش خون :

گفته مي شود كه به جز ماهي ها بقيه ي مهره داران از جمله انسان، گردش خون مضاعف دارند (يعني داراي دو نوع گردش خون اند) كه آن ها را گردش بزرگ ( از قلب به اندام ها و برعكس) و گردش كوچك (از قلب به شش ها و برعكس) مي نامند.
گردش كوچك خون (تصفيه اي) از بطن راست شروع شده و به دهليز چپ خاتمه مي يابد.
گردش بزرگ خون (عمومي) از بطن چپ شروع شده و در دهليز راست تمام مي شود.

 

  فكر كنيد :
1 – نقش گردش بزرگ و گردش كوچك خون را توضيح دهيد؟
2 – چرا به كبد بر خلاف بقيه اندام ها، دو رگ وارد شده است؟

- گردش بزرگ از بطن چپ شروع و پس ازعبور از اندامها به دهليز راست ختم مي شود. گردش كوچك از بطن راست شروع پس از عبور از ششها به دهليز چپ ختم مي شود. در گردش بزرگ خون روشن از قلب خارج و پس از عبور از اندام ها تيره شده و به قلب باز مي گردد. اما در گردش كوچك برعكس اين عمل خون تيره خارج شده و در ششها تصفيه كشته خون روشن وارد قلب مي شود.
- به كبد يك سرخرگ براي تغذيه وارد مي شود. يك سياهرگ مواد غذايي را از روده باريك به كبد مي آورد براي كنترل و بازرسي سياهرگ باب نام دارد.  

  فشار خون :

قلب وقتي منقبض مي شود. خون را به داخل سرخرگ ها مي ترسند و موجب مي شود بر ديواره ي رگ ها فشار وارد آيد. اين فشار را فشار خون مي نامند. فشار خون در سرخرگ ها زياد و در سياهرگ ها كم است فشار آوردن خون بر ديواره ي رگ ها، متناسب با كار قلب، باعث مي شود كه قطر سرخرگ ها بطور متناوب زياد و كم شود. اين زياد و كم شدن دائمي قطر سرخرگ ها،‌مانند موجي در طول رگ به حركت در مي آيد و ما آن را به صورت نبض در نقاط مختلف بدن حس مي كنيم (علت مساوي بودن تعداد ضربان هاي قلب و نبض همين است)

 

فشار خون زياد معمولاً مربوط به افرادي است كه رگ هاي آنان تنگ شده و خون به آساني نمي تواند از آن ها عبور كند.  

  اطلاعات جمع آوري كنيد :
1 – تحقيق كنيد وجود فشار خون بالا و فشار خون پائين، چه ضرري دارد؟

وقتي فشار خون از حد معمول بيشتر باشد ديواره سرخرگ ها انعطاف پذيري زيادي را ندارند و ديواره آنها سخت شده است و در نتيجه قلب به سختي خون را وارد رگ ها مي كند به قلب فشار مي آيد و گاهي رگ ها دچار شكستگي شده و خونريزي ايجاد مي شود. اگر فشار خون كمتر از حد معمول باشد،‌خون به مغز نمي رسد و خطرناك است.

فصل 14 – تبادل محيط

  ساختمان دستگاه تنفس :

دستگاه تنفس شامل بيني، حلق ،‌حنجره، ناي و نايژه و شش است. هر نايژه در داخل شش ،‌انشعابات ريشه مانند زيادي دارد كه نايژك نام دارد. در انتهاي هر انشعاب بسيار باريك، يك قسمت حباب مانند بنام كيسه ي هوايي وجود دارد.

 

  دم وم بازدم :

عمل تنفس در انسان شامل دو مرحله ي دم و بازدم است. ورود هوا از محيط بيرون به درون شش ها، مرحله دم و خروج آن از شش ها به بيرون مرحله بازدم را تشكيل مي دهد.
همه فعاليتهايي كه در بدن شما صورت مي گيرند، انرژي مي خواهند. اين انرژي از سوختن موادي مانند گلوكز و ليپيدها درون سلول ها ايجاد مي شود. براي آن كه مولكول هاي گلوكز و چربي در داخل سلول بسوزند. يعني به مولكول هاي كوچكتر تبديل شوند.
لازم است ابتدا با اكسيژن تركيب شوند. به اين نوع واكنش ها تنفس مي گويند . گاز كربن دي اكسيد،‌محصول هميشگي تنفس است. تأمين اكسيژن لازم براي كار سلول ها و دفع گاز كربن دي اكسيد حاصل از آن ها، وظيفه ي دستگاه تنفس است.  

  مقايسه كنيد :
1 – هواي دم و بازدم چه تفاوت هايي دارند؟
2 – مولكول اكسيژن O2 و كربن دي اكسيد CO2 است. به نظر شما كربن (C) از كجا به اكسيژن اضافه شده است؟

- در هواي دم مقدار اكسيژن بيشتر است اما در بازدم مقدار كربن دي اكسيد زياد است - از شكسته شدن مولكول ،‌گلوكز در سلول كربن آزاد شده و در هنگام سوختن با اكسيژن تركيب مي شود. گلوكز + اكسيژن ---> كربن دي اكسيد+ آب

گاز	دم	بازدم
اكسيژن	21 درصد	17 درصد
نيتروژن	79 درصد	79 درصد
كربن دي اكسيد	كم تر از 1/0 درصد	4 درصد

 

  آزمايش كنيد ، اثبات وجود كربن دي اكمسيد در هواي بازدم :
1 – مقداري آهك را در آب حل كرده و با كاغذ صافي آن را كاملاً صاف كنيد.
2 – آب آهك را در شيشه اي بريزيد و به وسيله يك ني نوشابه، چند ثانيه در آن بدميد؟
چه تغييري در محلول آب آهك صورت مي گيرد؟
از كجا بفهميم كه اين تغييرمربوط به وجود كربن دي اكسيد هواي بازدم است؟

- آب آهك كدر مي شود
- از آنجا كه با وارد كردن هواي معمولي با يك تلمبه به داخل آب سطح آن كدر نمي شود.  

  جريان هوا از بيني تا نايژه :

شما هوا را از راه بيني وارد شش هاي خود مي كنيد. اين هوا ممكن است سرد، خشك و يا داراي ذرات غبار باشد. فضاي داخلي بيني اين هوا را گرم، مرطوب و تصفيه مي كند .
هوا پس از عبور از راه حلق وارد ناي مي شود . قطر ناي ...مساوي است ولي ناي به علت وجود غضروف در ديواره آن هميشه باز است. سطح داخلي ناي داراي سلول هايي است كه مژك هاي كوتاه و فراواني در سطح خود دارند. غده هايي كه در اين ديواره وجود دارند. ماده مخاطي ترشح مي كنند. اين ماده و مژك ها ،‌ذرات ريزتر موجود در هواي دم را جذب مي كنند و آن ها را به سمت بيرون مي فرستند. بدين ترتيب هواي پاكيزه و مرطوب از راه ناي وارد نايژه ها مي شود. در افراد سيگاري،‌اين مژك ها و غده هاي ترشح كننده مخاط كم كم از كار مي افتند. بنابراين چنين افرادي براي خارج كردن ذرات موجود در دود سيگار،‌دچار مشكل مي شوند واغلب سرفه مي كنند.

 

  جريان هوا در شش ها :

كيسه هاي هوايي ديواره هاي نازكي دارند كه فقط يك لايه با سلول هاي پهن با قطر اندك دارند. اطراف كيسه هاي هوايي را مويرگ هاي خوني زيادي فراگرفته اند. ديواره ي كيسه ي هوايي و اين مويرگ ها ، محل مناسبي براي نفوذ اكسيژن از شش ها به خون و برعكس عبور كربن دي اكسيد از خون به شش هاست.
علت تبادل گازها،‌تفاوت در مقدار آن ها ، درون شش و خون است كه باعث ايجاد پديده ي انتشار مي شود. خوني كه به اطراف كيسه هاي هوايي مي رود، اكسيژن كمي دارد. اما كربن دي اكسيد حاصل از فعاليت سلول ها را به همراه آورده است. در عوض هواي دم داراي اكسيژن زياد و كربن دي اكسيد اندك است. اين دو گاز مي توانند از ديواره هاي نازك سلولي كيسه هاي هوايي به كربن دي اكسيد اندك است.
اين دو گاز مي توانند از ديواره هاي نازك سلولي كيسه هاي هوايي به آساني عبور كنند و با يكديگر مبادله شوند. در نتيجه،‌خوني كه اكسيژن زياد گرفته است به قلب باز مي گردد تا در همه ي بدن توزيع شود يعني به كنار سلول ها برسد.

 

    

  ادامه فصل 14 - ساختمان دستگاه دفع ادرار

  مشاهده كنيد :
يك شش گوسفند سالم تهيه كنيد و پس از مشاهده ي آن به پرسش هاي زير پاسخ دهيد:
1 – ناي و نايژه ها چه خصوصياتي دارند؟
2 – شش ها در موقع لمس كردن ( و بعد از دميدن در ناي) چگونه حس مي شوند؟
3 – رنگ شش ها مربوط به چيست؟
4 – قسمتي از شش را برش دهيد . در محل برش چه مي بينيد؟

- لوله هايي كه سطح ناصاف دارند و جنس آنها غضروف مي باشد.
- قبل از دميدن حجم كم و بسيار نرم و شل است و رنگ آنها تيره، اما بعد از دميدن حجم زياد بوده و كمي سفت تر مي شوند و رنگ آن را روشن مي باشد.
- مربوط به سلول هاي پهن و نازكي است كه مويرگ هاي زيادي دارند و قبل از دميدن سلولها جمع شده و كبود به نظر مي رسند اما وقتي پر از هوا مي شوند ديواره كيسه هاي هوا نازك شده و به رنگ روشن در مي آيند.
- حفره هاي اسفنجي شكل ديده مي شود كه نشان دهنده ي كيسه هاي هوايي بسيار زياد مي باشد.  

  ساختمان دستگاه دفع ادرار:

دستگاه دفع ادرار شامل كليه ، ميزناي ، مثانه و مجراي دفع ادرار است. كليه ها در پشت معده و روده ها يعني چسبيده به ديواره پشتي شكم قرار گرفته اند. به هر كليه يك سرخرگ وارد مي شود اين رگ ،‌دو كليه شعبه هاي زيادي پيدا مي كند و به مويرگ هاي فراواني تبديل مي شود. هم چنين هر كليه يك سياهرگ خارج مي شود. هم چنين از هر كليه يك سياهرگ خارج مي شود. اين دو رگ،‌به بزرگ سياهرگ پائيني متصل مي شوند كه به سوي قلب مي رود.

 

از هر كليه ، يك لوله هم به نام ميزناي خارج مي شود. دو ميزناي به كيسه اي به نام مثانه مي روند تا ادارا ساخته شده در كليه ها را در آن جمع كنند. وقتي مثانه از ادرار پي مي شود احساس دفع ادرار را ايجاد مي شود.  

  نفرون :

در هر كليه ،‌در حدود يك ميليون واحد تصفيه به نام نفرون (لوله ادراري) وجود دارد. هر نفرون لوله ي بسيار باريكي است كه به چشم ديده نمي شود. و اطراف آن را مويرگ ها پوشانده اند. ديواره ي هر نفرون فقط يك لايه سلول دارد و بسيار نازك است. مواد زايد از مويرگ وارد نفرون (لوله ادراري) مي شوند. به اين ترتيب مواد زايد خوني كه از طريق سرخرگ ها وارد كليه شده است. از خون خارج مي شود. فرق خون سياهرگي و سرخرگي كليه چيست؟

 

  فكر كنيد :
در بدن به جز كليه ها، چند اندام دفعي ديگر نيز وجود دارند. نام ونوع كارهاي آنها را در جدولي مانند جدول زير بنويسيد.

نام اندام دفعي	محل در بدن	نوع كار
1- كليه ها 2- غده هاي عروق 3- روده بزرگ 4- غده هاي اشكي 5- شش ها	دراخل شكم در پوست داخل شكم داخل چشم داخل قفسه سينه	دفع اوره،نمك ها وتنظيم مقدار آب بدن دفع عرق،مواد زايد و خنك كردن بدن دفع مواد زايد،تنظيم آب بدن دفع آب،شستشوي چشم دفع كربن و دي اكسيد

 

  تعادل آب در بدن :

در فصل هاي قبل آموختيد كه خون بايدمواد غذايي و اكسيژن لازم را به سلول هاي بدن برساند و مواد زايد آن ها را پس بگيرد. در اين صورت تركيب خوني بايد بطور دائم و مفيد باشد و مواد محلول در پلاسما كم و زياد شوند. البته تغييرات جزيي تركيبات خون اشكالي بوجود نمي آورد ولي اين تغيير تركيب نبايد از حد معيني بيشتر باشد. مقدار ماده ي لازمي مانند آب هم نبايد زيادتر از حد شود.
اطراف بيشتر سلولهاي زنده ي بدن ما را آب فرا گرفته است. جانوراني كه در داخل آب زندگي مي كنند،‌از لحاظ جذب و دفع آن مشكلي ندارند. اما جانوران ساكن خشكي و خود ما اغلب با مشكل كم آبي بدن رو به رو مي شويم كه بايد آن را حل كنيم. كليه اندامي است كه مقدار آب بدن را تنظيم مي كند.
بدن شما در يك شبانه روز، از راه هايي آب خود را از دست مي دهد و از راههايي دگير آب مورد نياز خود را دريافت مي كند. تصوير زير ،‌راه هاي جذب و دفع آب بدن را نشان مي دهد.  

  تنظيم محيط داخلي بدن :

اگر آب بدن اضافي باشد، توسط كليدها دفع مي شود ادرار در كليه ها ساخته مي شود. درادرار اوره و مواد معدني اضافي بدن هم وجود دارد. بعضي از مواد دفعي مانند اوره سمي هستند و اگر درخون بمانند شخص را مسموم مي كنند. اين ماده در آب حل مي شود تا رقيق شود و دفع آن به بدن آسيب نرساند. شاخه هايي از اصلي ترين سرخرگ بدن،‌يعني آئورت به كليد وارد مي شود. خون در اين اندام ها گردش منظم دارد. در اين ميان كليه ها مواد دفعي و اضافي خون را از آن مي گيرند و به صورت ادرار دفع مي كنند. حتماً توجه كرده ايد كه مقدار دفع ادرار، به مقدار آشاميدني هايي كه مصرف مي كنيد بستگي دارد. مقدار آب خون، هرگز نبايد از حد معيني كمتر يا بيشتر شود. كليه ها اين حد را تنظيم مي كنند. اگر مقدار آبي كه مي خوريد مناسب باشد. ادرار شفاف و تقريباً بي رنگ خواهد بود. در اطراف نفرن ها مواد زايد خون از آب گرفته تا نمك ها و به ويژه اوره) به داخل نفرون نفوذ مي كنند و اندك اندك از كليه برون مي روند. به اين مايع خارج شده از نفرون ها ادرار گفته مي شود. كليه اندام تنظيم كننده ي تركيب خون است.  

  تفسير كنيد :
مي دانيم كه آب لازم ترين ماده براي بدن است. اما كار مهم كليه ها دفع اين ماده است. آيا در كليه ها، «آب ماده ي غير لازم» محسوب مي شود؟ چگونه ممكن است ماده اي هم لازم و هم غير لازم باشد؟
در اين جدول تركيب خون و ادرار با هم مقايسه شده اند.
1 – از مقايسه ي اين ارقام چه نتيجه اي مي گيريد؟
2 – پزشك ها اغلب از بيمار مي خواهند كه تركيب ادرار خود را در آزمايشگاه مشخص كند، به نظر شما اين كار چه كمكي به پزشك مي كند؟

- چون آب در بدن مصرف نمي شود، اما موجب حمل و نقل مواد در بدن مي شود

مواد	پلاسما(درصد)	ادرار(درصد)
آب پروتئين گلوكز اوره (داراي نيتروژن) ساير مواد نيتروژن دار سديم ساير مواد معدني	91 9 1/0 03/0 005/0 32/0 40/0	95 0 0 2 13/0 34/0 53/2

1 – نتيجه مي گيريم كه در پلاسما بعضي از مواد زياد هستند و در ادرار وجود ندارند(پروتئين – قند) و بعضي مانند آب دريا را ادراي زيادتر هستند. و مواد نيتروژن دار بايد از بدن خارج شوند.
2- اندازه گيري مقدار بعضي از مواد در ادرار راهنماي خوبي براي تشخيص بيماري است. مثلاً وجود قند يا پروتئين در ادرار نشانه بيماري است.